मराठवाडा हा दुष्काळ, गरिबी आणि अपुऱ्या आरोग्य सुविधांशी झुंज देणारा प्रदेश. अशा या भूमीत एखादा डॉक्टर आपले संपूर्ण आयुष्य समाजसेवेसाठी अर्पण करतो आणि हजारो लोकांच्या जीवनात आशेचा दीप पेटवतो—हे अपवादात्मकच म्हणावे लागेल. हे अपवादात्मक कार्य करणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे पद्मभूषण डॉ. अशोक (काका) कुकडे.
वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर मोठ्या शहरात स्थायिक होण्याची संधी असतानाही त्यांनी जाणीवपूर्वक लातूरसारख्या मागास आणि दुष्काळी भागाची निवड केली. गरीब, वंचित आणि ग्रामीण समाजाला दर्जेदार वैद्यकीय सेवा मिळावी या एकाच ध्यासातून त्यांनी विवेकानंद रुग्णालयाची स्थापना केली. या रुग्णालयाने केवळ उपचारच केले नाहीत, तर समाजात विश्वास, माया आणि सेवाभावाची नवी परंपरा निर्माण केली.
डॉ. कुकडे यांचे व्यक्तिमत्त्व अत्यंत साधे, शांत आणि कार्यमग्न आहे. प्रसिद्धीपासून दूर राहून त्यांनी आपले आयुष्य सेवेसाठी समर्पित केले. रुग्णालय उभारताना त्यांनी विश्वस्त संस्थेमार्फत ते चालविण्याचा मार्ग स्वीकारला. मागास भाग म्हणजे पैसा कमावण्याची संधी नव्हे, तर सेवा करण्याची संधी आहे—ही त्यांची ठाम भूमिका होती.
१९९३ च्या किल्लारी भूकंपानंतर डॉ. कुकडे यांच्या कार्याचा खरा परिचय संपूर्ण महाराष्ट्राला झाला. भूकंपाच्या भीषण आपत्तीनंतर त्यांनी डॉक्टरांची टीम घेऊन तात्काळ घटनास्थळी धाव घेतली. हजारो जखमींचे उपचार केले, तसेच भयभीत आणि उद्ध्वस्त झालेल्या लोकांना मानसिक आधार दिला. पुढील अनेक वर्षे विवेकानंद रुग्णालयाने भूकंपग्रस्त गावांच्या पुनर्वसनासाठी सातत्याने काम केले. ही सेवा केवळ वैद्यकीय नव्हती; ती माणुसकीची होती.
डॉ. कुकडे यांची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण ताकद म्हणजे समाजाला एकत्र आणण्याची क्षमता. त्यांनी अनेक सामाजिक उपक्रम उभे केले आणि विविध संस्था, व्यापारी, उद्योगपती आणि कार्यकर्त्यांना समाजकार्यासाठी प्रेरित केले. त्यांच्या प्रेरणेतून अनेक सेवाभावी प्रकल्प उभे राहिले आणि मराठवाड्यात समाजकार्याची नवी दिशा निर्माण झाली.
त्यांचा विश्वास स्पष्ट आहे—संस्था केवळ इमारतींवर उभ्या राहत नाहीत; त्या कार्यकर्त्यांच्या त्याग, निष्ठा आणि चारित्र्यावर उभ्या राहतात. या तत्त्वावरच त्यांनी कार्यकर्त्यांची जडणघडण केली आणि सेवाभावाची परंपरा रुजवली.
आज डॉ. कुकडे यांच्या कार्यामुळे हजारो रुग्णांना जीवनदान मिळाले आहे. मराठवाड्यातील अनेक सामाजिक प्रकल्पांना दिशा मिळाली आहे. समाजमनात सेवाभाव जागवणारे हे कार्य केवळ वैद्यकीय क्षेत्रापुरते मर्यादित नाही; ते समाज परिवर्तनाचे कार्य आहे.
म्हणूनच पद्मभूषण डॉ. अशोक (काका) कुकडे हे केवळ एक डॉक्टर नाहीत, तर समाजमन उजळवणारे दीपस्तंभ आहेत. मराठवाड्याच्या मातीत उभा राहिलेला हा सेवाभावाचा दीप पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.
