पुणे जिल्ह्यातील राजगड हा फक्त पराक्रमाचा, स्वराज्याच्या इतिहासाचा आणि शौर्याचा साक्षीदार गड नाही; तर तो व्यवस्थापन, अभियांत्रिकी आणि लोककल्याणाच्या दूरदृष्टीचा देखील जिवंत पुरावा आहे. पुणे जिल्ह्यातील या गावाला आजही गडावरून पाणीपुरवठा होत असल्याची परंपरा ऐकताना अनेकांना आश्चर्य वाटते. परंतु ही केवळ कथा नाही; ती स्वराज्याच्या लोकाभिमुख प्रशासनाची जिवंत साक्ष आहे.
या पाण्याच्या व्यवस्थेमागे उभे आहेत स्वराज्याचे संस्थापक . त्यांच्या कारकीर्दीत केवळ किल्ले उभारणे किंवा युद्धनीती आखणे एवढ्यावरच काम मर्यादित नव्हते. गावोगावी पाणी, शेती, सुरक्षा आणि लोकजीवन सुखकर होईल यासाठी त्यांनी अनेक प्रयोग केले.
दगडी पाईपलाईनची अद्भुत रचना
राजगडाच्या परिसरातील नैसर्गिक झरे आणि पाणीसाठे यांचा अभ्यास करून त्या पाण्याचा उताराचा योग्य वापर करत दगडी पाईपलाईनची व्यवस्था करण्यात आली. त्या काळात लोखंडी किंवा आधुनिक प्लास्टिकच्या पाइप नव्हत्या. त्यामुळे दगड कोरून तयार केलेले पाईप, त्यांना जोडण्यासाठी चुन्याचे मिश्रण आणि अचूक उतार यांचा वापर करून ही संपूर्ण जलवाहिनी उभारली गेली.
आजही अनेक ठिकाणी हे दगडी पाईप जमिनीत दिसतात. त्यातील सांधे इतके मजबूत आहेत की शेकडो वर्षे उलटूनही पाणीपुरवठा चालू आहे.
इतिहासकार यांनी मराठा इतिहासाच्या अभ्यासात शिवकालीन किल्ल्यांवरील पाणी व्यवस्थेचा विशेष उल्लेख केला आहे. तसेच यांनीही शिवकालीन प्रशासनाचे वर्णन करताना किल्ल्यांवरील पाण्याच्या टाक्या, जलमार्ग आणि जलव्यवस्थेचे कौतुक केले आहे.
लोककल्याणाची राजकीय संकल्पना
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्यकारभार हा केवळ राजकीय नव्हता; तो लोककल्याणाचा होता. “रयतेचे राज्य” ही कल्पना त्यांनी प्रत्यक्षात उतरवली. पाणी ही जीवनाची मूलभूत गरज आहे हे लक्षात घेऊन गावांना सुरक्षित पाणी मिळावे यासाठी त्यांनी नैसर्गिक साधनांचा योग्य वापर केला.
राजगडावरून मार्गासणीपर्यंत पाणी आणण्याची ही व्यवस्था म्हणजे त्या काळातील “ग्रॅव्हिटी बेस्ड वॉटर सप्लाय सिस्टम” होती. कुठलीही मोटार नाही, विजेचा खर्च नाही, देखभालीचा प्रचंड खर्च नाही — पण शतकानुशतके चालणारी व्यवस्था.
आजच्या योजनांवर प्रश्न…?
आज देशात “अमृत”सारख्या मोठमोठ्या पाणीपुरवठा योजना राबवल्या जातात. कोट्यवधी रुपयांचे टेंडर, ठेकेदार, पाइपलाईन, दुरुस्ती आणि त्यावर होणारा प्रचंड खर्च — ही सगळी प्रक्रिया आपण पाहतो. लातूर जिल्ह्यामध्ये दोन वेळा मुख्यमंत्री पद आलं लातूर शहराला वारसा आणि व्हिजन असणारे नेते लाभले ज्यांच्याकडे 25-50 वर्षाचे व्हीजन आहे असे छाती ठोकपणे सांगतात परंतु लातूरकरांना साधा नियमित पाणीपुरवठा होऊ शकत नाही.. अनेक वेळा लातूरकरांच्या नळाला तोट्या लावा असं सांगण्यात आलं, परंतु जी पाईपलाईन आहे त्या पाईपलाईनच्या माध्यमातून असलेल्या तोट्यांना देखील 365 दिवसातून केवळ 48 वेळा पाणी येतं हे लातूरकरांचं वर्षां वर्षापासूनच दुर्दैव आहे…!
परंतु राजगडावरून मार्गासणीपर्यंतची ही दगडी पाईपलाईन पाहिली तर प्रश्न पडतो —
शेकडो वर्षांपूर्वीची ही व्यवस्था इतकी टिकाऊ कशी?
त्या काळात लावलेला चुना इतका मजबूत कसा?
आणि आजच्या काळात कोट्यवधी खर्च करूनही पाइपलाईन वर्षा भरातच खराब कशी होते… आजच्या काळातील हे जनतेला चुना लावणे योग्य आहे का?
यातून एक महत्त्वाचा विचार पुढे येतो —
तेव्हा काम “लोकांसाठी” होत होते, आज अनेकदा काम “टेंडरसाठी” होते अशी टीका समाजातून ऐकू येते.
इतिहास देतो दिशा
राजगडाची ही पाण्याची व्यवस्था आपल्याला सांगते की शाश्वत विकास म्हणजे काय. नैसर्गिक साधनांचा योग्य वापर, मजबूत तंत्रज्ञान आणि लोककल्याणाची भावना — ही तीन तत्वे असतील तर कोणतीही योजना शतकानुशतके टिकू शकते.
आज आधुनिक तंत्रज्ञान असतानाही जर व्यवस्था टिकाऊ होत नसेल तर दोष तंत्रज्ञानाचा नसून दृष्टीकोनाचा आहे.
राजगडावरून मार्गासणीपर्यंत पोहोचणारे ते पाणी केवळ पाणी नाही; ते स्वराज्याच्या दूरदृष्टीचे प्रतीक आहे.
शेकडो वर्षांपूर्वी उभारलेली ती दगडी पाईपलाईन आजही जिवंत आहे. ती आपल्याला सांगते —
दृष्टी प्रामाणिक असेल, तर दगडही शतकानुशतके बोलत राहतात….
…. आता लातूरकरांना वर्षानुवर्ष सुरू असणाऱ्या अमृतच्या पाईपलाईन मधून नियमित पाणीपुरवठा केव्हा होणार…? का वेळोवेळी या गुत्तेदाराला दंड लागूनही शासन आणि लोकप्रतिनिधी लातूरकरांच्या पाण्याचा केवळ बाजार करणार हे वेळच ठरवेल…!
एक मात्र नक्की की लातूरकरांना नियमित पाणीपुरवठा व्हावा यासाठी शाश्वत काम करण्यासाठी कोणीतरी पुढे यावं पाण्याचा हा बाजार थांबवावा … असं म्हटलं जातं पाण्याचं दुसरं नाव जीवन आहे…. म्हणजे लातूरकरांच्या थेट जीवना सोबत सुरू असणारा हा खेळ वेळीच थांबावा ही आपेक्षा…!!!!
