कवठा शिलालेखांचा उलगडा : नऊशे वर्षांपूर्वीच्या इतिहासाचे दालन खुले

📍 उमरगा तालुका, लातूर जिल्हा

उमरगा तालुक्यातील कवठा या प्राचीन गावाने इतिहासाच्या पानांत आज नव्याने आपली नोंद करून घेतली आहे. गावातील जुन्या महादेव मंदिरासमोर उभे असलेले दोन शिलालेख—एक भव्य हळे कन्नड लिपीतील आणि दुसरा देवनागरी लिपीतील—यांचे प्रथमच सखोल वाचन झाले असून, जवळपास ९०० वर्षांपूर्वीचा इतिहास उजेडात आला आहे.

भव्य कन्नड शिलालेख : चालुक्य वैभवाचा साक्षीदार

२१० सेंमी उंच, ८० सेंमी रुंद आणि २३ सेंमी जाड असलेला हा शिलालेख केवळ आकारानेच नव्हे तर आशयानेही भव्य आहे. शिवस्तुतीने सुरू होणारा हा लेख चालुक्य राजवंशाच्या इतिहासाचे जिवंत चित्र उभे करतो.

🔸 सत्याश्रयपासून सुरू झालेली वंशावळ तैल (तैलप) पर्यंत येते, ज्याने परमार राजा मुंजाचा पराभव केल्याचा उल्लेख आहे.
🔸 पुढे सत्तिमदेव, अय्यन, जयसिंह, त्रैलोक्यमल्ल (हवमल्ल) आणि विक्रमादित्य (सहावा) यांची नावे उजेडात येतात.
🔸 विक्रमादित्य सहाव्याच्या काळात माचिराज नावाचा एक प्रभावशाली ब्राह्मण मंत्री होता—जो धर्मकार्य, जलव्यवस्था, मंदिरे आणि सामाजिक उपक्रमांसाठी प्रसिद्ध होता.

📜 या शिलालेखात कविठगे (आजचे कवठा) हे एक पवित्र स्थळ असल्याचे नमूद असून, येथे स्वयंभू कलिदेव स्वामी यांचे मंदिर उभारण्यात आले होते.

📅 विशेष म्हणजे, २४ ऑक्टोबर ११०१ (सूर्यग्रहण) आणि २४ डिसेंबर ११०१ या दिवशी विक्रमादित्य सहाव्याने मंदिरासाठी भूमीदान, करमाफी आणि अन्न-शास्त्र वितरणाची व्यवस्था केली असल्याची नोंद आहे.

देवनागरी शिलालेख : भक्ती, दान आणि समाजकार्याचा ठसा

दुसरा शिलालेख आकाराने लहान असला तरी आशयाने महत्त्वपूर्ण आहे.

🔸 शके १४३७, माघ शुद्ध पंचमी (९ जानेवारी १५१६) रोजी रामदास नावाच्या व्यक्तीने मंदिराजवळ शिवालय नावाची बारव (पाण्याची विहीर) बांधली.
🔸 मंदिराचे मातीकामही करून त्याने समाजसेवेचे उदाहरण घातले.
🔸 या कार्याचे पुण्य भगवान कृष्णाला अर्पण केल्याचे भावनिक उल्लेख शिलालेखात आढळतात.

संशोधनाचा ठसा आणि ऐतिहासिक महत्त्व

या दोन्ही शिलालेखांचे वाचन
👉 डॉ. देवरकोंडा रेड्डी (कन्नड शिलालेख)
👉 कृष्णा गुडदे (देवनागरी शिलालेख व क्षेत्रसंशोधन)

यांनी केले असून, अमोल बनकर, विक्रांत मंडपे, अजिंक्य शहाणे, डॉ. माधवी महाके, गजानन भोसले, श्रीकृष्ण बेवनाळे आदींचे सहकार्य लाभले.

इतिहासाला नवे परिमाण

या संशोधनामुळे—
 कवठा गावाचा इतिहास थेट ११व्या शतकापर्यंत मागे गेला, चालुक्य राजकारण, प्रशासन आणि करव्यवस्थेचे तपशील समोर आले, मंदिरसंस्कृती, दानधर्म आणि जलव्यवस्थेची परंपरा स्पष्ट झाली, स्थानिक व्यक्ती माचिराज याच्या कार्याचा महत्त्वपूर्ण ठसा उमटला

कवठा येथील हे शिलालेख म्हणजे केवळ दगडावर कोरलेली अक्षरे नसून, ती इतिहासाची जिवंत साक्ष आहेत.
या वाचनामुळे एक विस्मृतीत गेलेले गाव पुन्हा इतिहासाच्या प्रकाशझोतात आले आहे—
आणि सांगतेय…

“जिथे दगड बोलतात, तिथे इतिहास जागा होतो.”