राजकारणात कुरघोड्या, आरोप-प्रत्यारोप, स्वार्थ आणि प्रसिद्धीची हाव यांच्या गोंधळातही काही व्यक्तिमत्वे अशी असतात, जिने आपल्या चारित्र्याच्या तेजाने संपूर्ण युग उजळवून टाकले. लातूरचे नगराध्यक्ष ते पंजाबचे राज्यपाल अशी अविश्वसनीय उंची गाठणारे ज्येष्ठ नेते शिवराज पाटील चाकूरकर हे त्यापैकीच एक.
12 ऑक्टोबर 1935 रोजी जन्म घेऊन 12 डिसेंबर 2025 रोजी 91व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला आणि सहा दशकांची स्वच्छ, संतुलित व निर्दोष राजकीय परंपरा काळाच्या पडद्याआड गेली.i
🌿 लेखनात बांधलेला राजकीय जीवनपट
नगराध्यक्ष ते राज्यपाल — एक अखंड प्रवास
- नगराध्यक्ष, लातूर : 1 ऑगस्ट 1966 – 31 मार्च 1970
- आमदार, लातूर : 1972 – 1980
- विधानसभा उपाध्यक्ष : 5 जुलै 1977 – 2 मार्च 1978
- विधानसभा अध्यक्ष, महाराष्ट्र : 17 मार्च 1978 – 6 डिसेंबर 1979
- लोकसभा सदस्य, लातूर : 1980 – 2004
- केंद्रीय संरक्षण राज्यमंत्री : 1980 – 1982
- केंद्रीय वाणिज्य मंत्री : 1982 – 1983
- केंद्रीय विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्री : 1983 – 1984
- लोकसभा उपसभापती : 19 मार्च 1990 – 13 मार्च 1991
- लोकसभा सभापती : 10 जुलै 1991 – 22 मे 1996
- केंद्रीय गृहमंत्री : 22 मे 2004 – 30 नोव्हेंबर 2008
- राज्यसभा सदस्य : 5 जुलै 2004 – 22 जानेवारी 2010
- राज्यपाल, पंजाब : 22 जानेवारी 2010 – 21 जानेवारी 2015
अशी पदांची यादी मांडताना ही केवळ राजकीय पायरी नव्हे… ही एका अभ्यासू, सुसंस्कृत, सौजन्यशील आणि संतुलित नेतृत्वाची सहा दशकांची मूर्त प्रतिमा आहे.
🌿 शेवटचे दिवस — निवासस्थानीच दिल शांतावला
परिवारातील एका विवाह सोहळ्यासाठी ते खास दिल्लीतून लातूरला आले. परंतु अचानक अशक्तपणा जाणवू लागला आणि प्रकृती झपाट्याने खालावली.
फॅमिली डॉक्टर आणि तज्ज्ञ टीम देवघर येथील निवासस्थानी उपचार करत होती.
५ डिसेंबरपासून ते अन्नपाणीही घेऊ शकत नव्हते.
एअर अॅम्बुलन्सने दिल्लीला हलवण्याची तयारी झाली होती; परंतु अशा स्थितीत प्रवास धोकादायक असल्याने तो निर्णय थांबवण्यात आला.
आणि अखेर… एक तेजस्वी, सन्माननीय प्रवास संपला.
🌿 राजकारणातील स्वच्छतेचा मानदंड
सहा दशकांच्या राजकीय आयुष्यात—
- एकही आरोप नाही,
- भ्रष्टाचाराची सावली नाही,
- कटकारस्थान नाही,
- विरोधकांविषयी कटुता नाही,
- केलेल्या कामाचे श्रेय घेण्याची हाव नाही.
महानता म्हणजे पदांपेक्षा चारित्र्य; हे चाकूरकरांनी आयुष्यभर सिद्ध केले.
🌿 विरोधकांविषयीही सौजन्य
1991 मध्ये झालेल्या नगरपरिषद बदल्यातून
2004 मधील विलासराव देशमुख–गोपीनाथ मुंडे यांच्या संयुक्त राजकीय खेळीपर्यंत
त्यांच्यावर राजकीय दबाव आणि अन्याय झाले.
मुंडे यांनी खुलेआम— “आम्ही मिळून चाकूरकरांना पराभूत केले”—ही कबुली सार्वजनिक व्यासपीठावर दिली.
परंतु प्रत्युत्तरात चाकूरकरांच्या भाषणात एकही कटु शब्द आला नाही.
हीच त्यांच्या उंचीची खरी खूण.
🌿 जातीच्या सीमाबाहेरचे नेतृत्व
लिंगायत समाजातून आले तरी त्यांनी कधीही समाजराजकारणाचा आधार घेतला नाही.
मुस्लिम समाजातही त्यांना प्रचंड मान.
त्यांचे नेतृत्व सर्वसमावेशक, सर्वधर्म समभावाचे होते—हीच त्यांची खरी राजकीय ओळख.
🌿 देवघरचे कनेक्शन : 2009 मधील नाट्यमय जिल्हा परिषद बदल
अध्यक्ष-उपाध्यक्ष निवडणुकीतील मोठी उलथापालथ देवघर येथे झालेल्या चर्चांमधून आकाराला आली.
चाकूरकरांना जेव्हा विचारणा झाली, तेव्हा त्यांनी केवळ एक विचारले—
“दोघेही काँग्रेसचेच आहेत ना?”
होय असे उत्तर मिळताच त्यांनी फक्त एवढेच म्हणाले—
“पुढे जा, मी सोबत आहे.”
यापेक्षा निर्भेळ व स्वसत्ताविरहित नेतृत्व कुठे आढळेल?
🌿 केलेल्या कामाचे श्रेय इतरांनी घेतले, तरी मौन
लातूर–मुंबई रेल्वेपासून ते मांजरा साखर कारखान्याची परवानगी—
अनेक महत्वाच्या उपक्रमांच्या मागे त्यांचे प्रयत्न होते.
पण त्यांनी कधीही
“हे मी केलं”,
“माझ्यामुळे झालं”,
किंवा प्रसिद्धी मिळवण्याची धडपड केली नाही.
आज राजकारणात ही भूमिका दुर्मीळ नव्हे—अदृश्य झाली आहे.
🌿 अखेर एक युगविराम
त्यांच्या पश्चात
मुलगा शैलेश पाटील, सून अर्चना पाटील आणि दोन नाती
असा परिवार आहे.
परंतु राजकारणाच्या विस्तीर्ण पटावर
त्यांनी मागे सोडलेल्या मूल्यांचा वारसा
या कुटुंबापुरताच मर्यादित नाही—
तो संपूर्ण समाजाचा आहे.
🌿 समर्पक निष्कर्ष
शिवराज पाटील चाकूरकरांचे निधन म्हणजे
एका नेत्याचा अंत नव्हे,
तर एका मूल्यव्यवस्थेचा विराम आहे.
साधेपणा, शुद्ध कारभार, अभ्यास, सर्वधर्म समभाव,
कटु शब्दाचा अभाव,
आणि स्वच्छ प्रतिमेची उजळ परंपरा—
हीच त्यांची खरी स्मृती.
लातूरपासून दिल्लीपर्यंत त्यांनी पेरलेली ही संस्कारशृंखला
पुढील पिढ्यांना सदैव प्रेरणा देत राहील.
या शांत, स्वच्छ, उदात्त नेतृत्वाला विनम्र अभिवादन!
