भारतीय स्वातंत्र्यानंतर देशात अनेक सामाजिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक चळवळी घडून आल्या. त्यापैकीच एक महत्त्वाची चळवळ म्हणजे “संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ”. ही चळवळ म्हणजे केवळ राज्य पुनर्रचनेची मागणी नव्हती, तर ती मराठी भाषिक जनतेच्या अस्मितेची, आत्मभिमानाची आणि सांस्कृतिक एकतेची चळवळ होती.
१९४७ साली भारत स्वतंत्र झाला. त्यानंतर जुन्या संस्थानांचे विलीनीकरण करून राज्यांचा पुनरुच्चार करण्यात आला. पण हा पुनरुच्चार भाषिक आधारावर झाला नाही. परिणामी, अनेक ठिकाणी भाषिक गटांमध्ये असंतोष निर्माण झाला. महाराष्ट्राच्या बाबतीत पाहिले तर मुंबई, विदर्भ, मराठवाडा, बेळगाव, कारवार, निपाणी आदी मराठी भाषिक भाग वेगवेगळ्या राज्यांत विभागले गेले होते. यामुळे एक सशक्त मराठी भाषिक राज्य निर्माण करण्याची मागणी जोर धरू लागली.
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीची सुरुवात १९४६ साली “प्रांतिक समिती”च्या स्थापनेने झाली. पुढे १९५५ साली “संयुक्त महाराष्ट्र समिती”ची स्थापना करण्यात आली. या समितीमध्ये आचार्य अत्रे, शंकरराव देव, प्रल्हाद केशव अत्रे, स. म. जोशी, दत्तो वामन पोतदार, यशवंतराव चव्हाण, नाथ पै यांसारख्या विविध राजकीय विचारधारांचे नेते एकत्र आले. यामुळे या चळवळीला व्यापक जनाधार मिळाला.
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे प्रमुख केंद्रबिंदू होते – मुंबई महाराष्ट्राचीच राजधानी असावी. त्यावेळी मुंबईला स्वतंत्र राज्याचा दर्जा देण्याचा प्रस्ताव केंद्र सरकारकडून पुढे आला होता. पण मुंबई ही मराठी माणसाची आर्थिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक राजधानी असल्याने तिच्यावर हक्क सांगितला गेला. “मुंबई आमचीच आहे” हे घोषवाक्य जनतेच्या मुखी रूजले.
फोटो… संग्रहित
संयुक्त महाराष्ट्रासाठी लाखो लोक रस्त्यावर उतरले. १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी “विलिनीकरण दिन” म्हणून पाळण्यात आला. त्या दिवशी अनेक भागांत निदर्शने, मोर्चे आणि उपोषणं झाली. पण या चळवळीचा टोकाचा क्षण आला २१ नोव्हेंबर १९५५ रोजी. त्या दिवशी मुंबईत झालेल्या आंदोलनात पोलिस गोळीबारात १०६ हुतात्मे झाले. यामुळे संपूर्ण महाराष्ट्रात संतापाची लाट उसळली. हुतात्म्यांच्या बलिदानामुळे चळवळीला नवा जोर मिळाला.
१९५३ साली केंद्र सरकारने राज्य पुनर्रचना आयोगाची स्थापना केली. आयोगाने भाषिक आधारावर राज्यनिर्मितीची शिफारस केली, पण मुंबईला स्वतंत्र दर्जा देण्याची शिफारस केली होती. याविरोधात महाराष्ट्रभर संताप व्यक्त झाला. अखेर जनतेच्या आक्रोशामुळे आणि चळवळीच्या दबावामुळे १ मे १९६० रोजी संयुक्त महाराष्ट्र राज्य अस्तित्वात आले. महाराष्ट्राच्या राजधानीचा मान मुंबईला मिळाला.
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ ही केवळ भाषिक पुनर्रचनेची चळवळ नव्हती, तर ती एक जनतेच्या आत्मभिमानाची आणि सामूहिक अस्मितेची लढाई होती. या चळवळीमुळे महाराष्ट्रात सामाजिक एकता प्रस्थापित झाली. विविध विचारधारांचे, जातीधर्माचे लोक एकत्र आले. हुतात्म्यांच्या बलिदानामुळे ही चळवळ एक पवित्र स्मृती बनली.
फोटो… संग्रहित
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ ही महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड आहे. या चळवळीने फक्त एक राज्य निर्माण केले नाही, तर मराठी माणसाच्या अस्मितेला आणि आत्मविश्वासाला बळ दिले. आजच्या पिढीनेही त्या बलिदानाची आठवण ठेवत महाराष्ट्राच्या एकतेसाठी, विकासासाठी आणि मराठी संस्कृतीच्या जपणुकीसाठी पुढे यायला हवे.
*धगधगते आंदोलन: संयुक्त महाराष्ट्राची ज्वाला
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ म्हणजे केवळ मागणी नव्हती तर ती एक धगधगती ज्वाला होती. हिच्या ज्वाळांनी संपूर्ण महाराष्ट्र पेटून उठला. ही चळवळ शब्दांची नव्हे, तर रक्ताची, अश्रूंची आणि बलिदानाची होती.
१९५५ सालचा नोव्हेंबर महिना, हा महाराष्ट्राच्या हृदयात कायमचा कोरला गेला. २१ नोव्हेंबर १९५५ रोजी, मुंबईच्या रस्त्यांवर आंदोलकांची गर्दी उसळली होती. “मुंबई आमची आहे!” हे नारे आकाशात घुमत होते. पण त्या दिवशी शांततेचा मार्ग धगधगत्या संघर्षात बदलला. केंद्र सरकारच्या आदेशाने पोलिसांनी गोळीबार केला. त्या दिवसात १०६ हुतात्म्यांनी आपल्या रक्ताने संयुक्त महाराष्ट्राच्या भूमीला पवित्र केलं.
धगधगते आंदोलन म्हणजे नुसती घोषणाबाजी नव्हे — ती होती एका संपूर्ण समाजाच्या अस्मितेची लढाई. शेतकरी, कामगार, विद्यार्थी, महिला — सर्व स्तरातील लोकांनी या आंदोलनात भाग घेतला. कोणी उपोषण केलं, कोणी तुरुंगवास पत्करला, कोणी आपले प्राणही दिले.
या चळवळीचा आवाज इतका जोरात होता की अखेर दिल्लीला झुकावं लागलं. १ मे १९६० रोजी संयुक्त महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली आणि मुंबई ही त्याची राजधानी बनली. पण या विजयामागे होते हजारो आंदोलकांचे अश्रू, त्याग आणि हुतात्म्यांचे बलिदान.
आजही मुंबईतील हुतात्मा चौक हे त्या धगधगत्या चळवळीचं जिवंत प्रतीक आहे. महाराष्ट्र दिन साजरा करताना ही आठवण कायम आपल्या हृदयात पेटती राहावी, हीच त्या बलिदानाची खरी आठवण.
धगधगते आंदोलन म्हणजे इतिहास नाही तर ती महाराष्ट्राच्या नसनसांत धावणारी आग आहे.
